"สถาปนิกจะตกงานเพราะ AI" นี่ผมได้ยินแทบทุกเวที

เมื่อ AI ยุค Multimodal สามารถประมวลผลข้อมูลข้อความ กฎหมาย โครงสร้างทางวิศวกรรม ไปจนถึงบทความวิเคราะห์บริบทชุมชน (Context) แล้วพ่นภาพการออกแบบที่ดูสมบูรณ์แบบ ไร้ที่ติ (โอเคอาจจะมีมั่วๆบ้าง) และท้าทายจินตนาการออกมาได้ในไม่กี่วินาที ประเด็นนี้ก็จะยังถูกพูดถึงมากขึ้นเรื่อยๆ

แต่ในฐานะสถาปนิก หรือแม้แต่ในฐานะผู้เสพงานออกแบบ เรากำลังเข้าใจอะไรผิดไปหรือไม่

1. ‘สถาปัตยกรรม’ กับ ‘ภาพสถาปัตยกรรม’ ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน
สิ่งแรกที่เราต้องแยกแยะให้ออกคือ ความแตกต่างระหว่าง “สถาปัตยกรรม” (Architecture) กับ “ภาพของสถาปัตยกรรม” (Image of Architecture)

ในอดีต ภาพวาดหรือภาพเรนเดอร์ทำหน้าที่เป็นเพียงสัญลักษณ์ (Signifier) ที่อ้างอิงอยู่กับสิ่งก่อสร้างจริงในโลกกายภาพ (Signified) มันคือการสื่อสารเพื่อนำไปสู่การก่อสร้างที่มีอิฐ หิน ปูน ทราย แสงแดด ลม และการใช้งานของมนุษย์คอยกำกับ

แต่ภาพที่เกิดจาก AI จำนวนมากในปัจจุบันไม่ได้ทำหน้าที่นั้น มันไม่ได้เกิดจากการไปสัมผัสผืนดินหรือปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์ แต่มันเกิดจากการแปลงบริบทและข้อจำกัดในโลกความจริงให้กลายเป็น “ชุดข้อมูลจำลอง” แล้วประมวลผลออกมาเป็นภาพพิกเซล ภาพเหล่านี้ในทางปรัชญาของ Jean Baudrillard เรียกว่า “Simulacra” หรือสิ่งจำลองที่ไม่มีต้นฉบับอยู่จริง มันคือภาพของสถาปัตยกรรมที่หยั่งรากอยู่บนเมทริกซ์ของข้อมูล ไม่ใช่ที่ Site หรือในโฉนดแปลงไหนๆ

(แน่นอนว่าสถาปนิกจริงๆ รู้จักการใช้ AI ทำ Render ภาพโครงการจริงก็มี แต่พวกที่สร้างภาพมั่วๆ สร้างแบบไม่มีบริบท ไม่มีความเป็นจริงก็มาก เราจะบอกว่านี่คือการมาแทนที่สถาปนิกอย่างนั้นหรอ?)

2. กับดัก Hyperreal ที่แม้แต่สถาปนิกยังหลงทาง
ความน่ากลัวที่สุดไม่ใช่การที่ AI สร้างภาพลวงตาได้แนบเนียน แต่ตามทฤษฎีของ Baudrillard ภาวะ “Hyperreality” (ความเหนือจริง) จะบรรลุขั้นสุดก็ต่อเมื่อ “ผู้สร้างสัญลักษณ์ดันแยกไม่ออกและเชื่อว่าสัญลักษณ์นั้นคือความจริงเสียเอง”

ปัจจุบัน มีสถาปนิกจำนวนไม่น้อยก็กำลังติดกับดักนี้ เมื่อเราเห็นภาพจาก AI ที่ถูกป้อนชุดข้อมูลอย่างละเอียด จนภาพนั้นแสดงทิศทางแสงที่ถูกต้อง มีโครงสร้างที่ดูคำนวณมาอย่างดี และมีบรรยากาศที่ดูสอดคล้องกับความจริง เรากลับอุทานว่า “นี่ไง AI มันคิดงานออกแบบสถาปัตยกรรมได้ครบทุกมิติแล้ว มันทำงานแทนเราได้แล้ว”

นี่คือวิกฤตอัตลักษณ์อย่างรุนแรง สถาปนิกกำลังเผชิญภาวะอัมพาตทางความคิด เรากำลังสับสนระหว่าง “กระบวนการคิดเพื่อแก้ปัญหา” (Design Process) กับ “ผลลัพธ์ที่เป็นภาพจำลอง” (Simulated Result) เราทึกทักไปว่าเมื่อ AI ผลิตภาพที่ ดูเหมือนคิดมาแล้ว ออกมาได้ แปลว่ากระบวนการทำความเข้าใจ space และมนุษย์ได้เกิดขึ้นแล้ว ทั้งที่จริงๆมันเป็นเพียงภาพเสมือนที่ดูดี ดูเนียนตา ดูเหมือนจริงกว่าเดิมเท่านั้น

3. ราคาที่วงการและสังคมต้องจ่าย
เมื่อสังคมและวิชาชีพตกอยู่ภายใต้ภาวะ Hyperreality ความเข้าใจผิดนี้จะส่งผลเสียอย่างลึกซึ้งในสองมิติ:

ต่อวงการสถาปนิก (Internal Crisis): วงการจะถูกบีบให้ทำงานเร็วขึ้นเพื่อแข่งขันกับภาพลวงตา กระบวนการออกแบบจะถูกลดทอนมิติ (Dimension Reduction) จากการลงพื้นที่เพื่อสัมผัสความต้องการที่แท้จริงของมนุษย์ ไปสู่การเป็นเพียง “Image Curator” หรือผู้จัดทำและปรับแต่งภาพลวงตาบนหน้าจอเพื่อให้จบงานให้ไวที่สุด คุณค่าของวิชาชีพจะถูกลดทอนลงไปเป็นเพียงผู้ผลิตสินค้าทางสายตา (Visual Commodity)

ต่อสังคมและผู้คน (Social Crisis): เมื่อผู้คนเสพความสมบูรณ์แบบระดับ Hyperreal จากหน้าจอบ่อยเข้า เราจะเริ่ม "ยอมรับความไม่สมบูรณ์แบบในโลกจริงไม่ได้" เราจะทนไม่ได้กับรอยร้าวเล็ก ๆ บนคอนกรีต คราบน้ำฝน หรือความเก่าพังตามกาลเวลา ซึ่งสิ่งเหล่านี้คือสัจจะของวัสดุในโลกกายภาพ สังคมจะเต็มไปด้วยสถาปัตยกรรมประเภท Instagrammable Architecture ที่ถ่ายรูปสวย ดูดีในโลกดิจิทัล แต่ตัดขาดจากวิถีชีวิตดั้งเดิมและใช้งานจริงไม่ได้เรื่อง เพราะมันถูกสร้างมาจากบริบทจำลองที่พร้อมจะตั้งอยู่ที่ไหนก็ได้ในโลก

เชื่อว่าหลายคนคงจะบอกว่าไม่ต้องถึงมือ AI ทุกวันนี้เราก็มีหลายอาคารที่ถ่ายภาพสวย แต่ใช้งานจริงไม่ได้ ห้องที่ร้อนอย่างกับอยู่ในเตาอบตลอดเวลา บ้านที่เปิดหน้าต่างรับลมเย็นตอนฝนตกไม่ได้ สำนักงานที่ต้องปิดม่านตลอดเวลาเพราะแสงแยงตา มีอยู่เต็มไปหมด

4. ทวงคืนคุณค่า: สถาปนิกคือผู้พิทักษ์ความจริงทางกายภาพ
การบอกว่า AI สามารถแทนที่สถาปนิกได้เพียงเพราะมันเจนภาพตึกที่สวยงามและดูสมเหตุสมผลออกมาได้ จึงไม่ต่างอะไรกับการบอกว่า ภาพวาดอาหารรสเลิศในแกลเลอรีสามารถมาแทนที่เชฟและทำให้อิ่มท้องได้จริง มันคือความสับสนระหว่าง “สัญลักษณ์” กับ “เนื้อแท้” (กระพี้ กับ แก่น)

หน้าที่ของสถานิกในยุค AI จึงไม่ใช่การวิ่งไล่ตามหรือแข่งผลิตภาพสวยงามกับอัลกอริทึม แต่คือการดึงผู้คนกลับมาสู่ “ความจริงที่จับต้องได้และมีความหมาย” เราต้องตระหนักว่าคุณค่าที่แท้จริงของสถาปัตยกรรมคือเรื่องของเนื้อหนัง มวลสาร และการมีอยู่ (Materiality, Mass, and Presence)

สถาปัตยกรรมที่แท้จริงคือการสร้าง space สำหรับมนุษย์ที่มีชีวิต เป็นพื้นที่ที่พร้อมจะยอมรับแสงแดด สายลม สายฝน และเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาพร้อมกับผู้ใช้งาน มันมีความเปราะบาง มีความไม่สมบูรณ์แบบ และมีความเป็นงานฝีมือของช่างก่อสร้างอยู่ในนั้น

ภาพเสมือนบนหน้าจอ ไม่มีวันมอบสถาปัตยกรรมสำหรับชีวิตให้กับมนุษย์ได้จริง

PS: แน่นอนว่าผมคงจะไปบอกว่าหน้าที่ของสถานิกคืออะไรมันคงไม่ได้หรอก เพราะผมเป็นใครก็ไม่รู้ แต่วันก่อนมีคนถามว่า ลูกค้าสามารถให้ AI Gen ภาพส่งกลับมาได้ในเวลาอันสั้น แล้วแบบนี้สถาปนิกจะตอบยังไง

สิ่งที่ผมคิดคือสถาปนิกเราไม่ได้ทำแค่ภาพนะ สถาปนิกเราออกแบบสถาปัตยกรรม

PS2: แต่เอาเข้าจริงๆ ผมไม่คิดว่าเราจะต้านกระแสเรื่องนี้ได้หรอกครับ เพราะสังคมและเทคโนโลยีมันก็ต้องเดินหน้าไปเรื่อยๆ แต่สิ่งที่เราควรทำคือการทำความเข้าใจ แล้ววางตัวเองไว้ในจุดที่เราอยากจะอยู่จริงๆ

เช่น เราอยากจะลงไปแข่งขันในสนามของคนทำภาพเหล่านี้ไหม? หรือเรามองเห็นว่ามันคือโอกาสใหม่ ๆ ในการขยายขอบเขตงานออกแบบ? เราอยากสร้างความแตกต่างไหม? หรือเราอยากจะยกจุดขายดั้งเดิมของเราให้เด่นชัดขึ้นมาแทน? และที่สำคัญคือ เราสามารถชี้ให้ลูกค้าเห็นปัญหาจากภาพหล่านี้ได้ไหมว่า ทำไมสถาปนิกที่มีวิชาความรู้ และมีกระบวนการพัฒนาแบบที่เป็นไปตามลำดับขั้นตอน ถึงสามารถมอบคุณค่าที่แท้จริงและดีกว่าได้

อันนี้คงเป็นคำถามที่แต่ละคนต้องตอบตัวเองแล้วครับ